Poznań, jedno z najstarszych i najważniejszych miast Polski, które nie tylko może poszczycić się bogatą historią, ale i jednym z najbardziej symbolicznych herbów miejskich w naszym kraju.
Choć jego ostateczny kształt został oficjalnie zatwierdzony dopiero w 1997 roku, to korzenie tego symbolu sięgają średniowiecza, a dokładnie roku 1344, kiedy to powstała najstarsza znana pieczęć miejska z wyobrażeniem dzisiejszego herbu.
Co przedstawia herb Poznania?
Na herbie widzimy mur obronny z trzema basztami. Nad środkową, najwyższą basztą, znajduje się gotycka tarcza z orłem w koronie. To nie przypadek, orzeł symbolizuje królewską godność i przypomina o Przemyśle II, władcy odrodzonego Królestwa Polskiego, którego siedzibą był właśnie Poznań.
Po bokach baszty stoją dwaj święci Piotr i Paweł, patroni miasta. Obok nich znajdują się dwie sześcioramienne gwiazdy i półksiężyce, symbole, których znaczenie do dziś nie zostało jednoznacznie wyjaśnione.
W otwartej bramie natomiast widać ukośnie skrzyżowane klucze i równoramienny krzyż, co jest nawiązaniem do symboliki władzy duchowej oraz samorządności.
Mur miejski w herbie Poznania
Mur przedstawiony w herbie Poznania jest srebrny (heraldycznie – biały) i składa się z bramnego muru oraz trzech wież, z których środkowa jest większa, z oknem i krenelażem. W prześwicie bramy widoczne są skrzyżowane klucze, symbol św. Piotra.
Motyw muru z wieżami to typowy symbol w heraldyce miejskiej, oznaczający wspólnotę obywateli z własnym prawem i władzą. Obraz ten ukazuje średniowieczne miasto jako civitas, wspólnotę chronioną prawem ludzkim i boskim.
Mur może też symbolizować rzeczywiste budowle, np. ratusz. W innych miastach (jak Kraków) wizerunki murów przedstawiały konkretne budynki, np. dom wójta. Symbolika muru może również nawiązywać do religijnej wizji Niebiańskiej Jerozolimy z Apokalipsy, miasta otoczonego wysokim murem i dwunastoma bramami.
Historia pieczęci i wielki powrót typariusza
Zanim pojawił się herb, potrzebna była pieczęć dla potrzeb prowadzenia czynności kancelaryjnych. Już od 1167 roku papieski dekret uznawał dokumenty urzędowe za ważne tylko wtedy, gdy opatrzono je tzw. sigillum authenticum. Dlatego wkrótce po lokacji miasta w 1253 roku, Poznań zyskał swoją pieczęć miejską.
Choć pierwsze wzmianki o niej pochodzą z 1288 roku, to najstarszy zachowany odcisk pochodzi z 1344 roku. Co ciekawe, do dziś przetrwał również oryginalny tłok tej pieczęci, co jest prawdziwą rzadkością w skali kraju. Mało kto wie, że przez długie lata uważano go za zaginiony.
Po wojnie odnaleziono go przypadkiem na śląskim złomowisku. Dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności zabytek trafił w 1970 roku do Archiwum Państwowego w Poznaniu, gdzie przechowywany jest do dziś.
Symbolika. Czy wiemy na pewno, co oznacza?
Choć wydawać by się mogło, że herb toczy jednoznaczną opowieść o historii miasta, to tak naprawdę jego symbolika wciąż kryje wiele tajemnic. W dawnych interpretacjach dominowało przekonanie, że orzeł bez korony symbolizował tradycję Piastów wielkopolskich. Później, zwłaszcza w czasach pruskich, heraldycy dodali mu koronę, co podkreślało stołeczność Poznania.
Skrzyżowane klucze często odczytywano jako znak władzy sprawowanej nad miastem, a mur z bramą jako wyraz samorządności. Jednak wiele z tych interpretacji nie ma dziś solidnego potwierdzenia w źródłach. Brakuje też pogłębionych badań naukowych, które mogłyby jednoznacznie wyjaśnić znaczenie każdego elementu.
Współczesne oblicze herbu
Po odzyskaniu przez samorządy prawa do posługiwania się własnym herbem, Poznań stanął przed dylematem, z jakiego wzoru skorzystać? Przez pewien czas posługiwano się wersją stworzoną w XIX wieku przez niemieckiego heraldyka Otto Huppa.
W 1990 roku orzeł na tej wersji został pozbawiony korony, być może przez nieznajomość jego symboliki lub przez niechęć do monarchicznych odniesień.
Przełom nastąpił dzięki konkursowi na nowy projekt insygniów miejskich. Zwycięzcą został poznański artysta Jerzy Bąk, który powrócił do źródeł inspirując się nie tylko pieczęcią z 1344 roku, ale i motywami z zabytków miejskich, jak rzeźbione klucze z portalu Sieni Wielkiej ratusza. To on przywrócił orłowi koronę, przywracając herbowi Poznania godność stołecznego miasta.
Herb Poznania to nie tylko efektowny znak graficzny, to opowieść o historii miasta, jego duchowości, polityce i mieszkańcach. Składa się z symboli, które kształtowały lokalną tożsamość przez wieki.
I choć wiele z nich wciąż czeka na pełne zrozumienie, to jedno jest pewne: w herbie Poznania bije serce miasta, dumnego, niezależnego i zakorzenionego głęboko w dziejach Polski.
Zobacz również:
Poznań jedynym miastem wymienionym w słowach polskiego hymnu
Poznań – pochodzenie nazwy miasta
Poznańska szubienica. Los skazańców w średniowieczu
Poznański pręgierz, czyli jakie kary stosowano w Poznaniu w średniowieczu
Kamieniczki Starego Rynku w Poznaniu cz. 1
Ratusz w Poznaniu. Najpiękniejsza budowla renesansowa na północ od Alp
